AVRUPA-MERKEZLİLİK (: Euro-centrism)
Düşünür ve yazarlarımızın, Avrupamerkezlilik
(:euro-centirism)’e itirazlarını ve eleştirilerini tam olarak ortaya koymadan
tatmin edici bir Çağdaş Türk düşüncesi tarihi yazmak doğru olmaz. Yazılsa bile,
büyük ölçüde eksik yazılmış olur. Bundan dolayı, şu ana kadar ülkemizde yazılan
düşünce tarihi mahiyetindeki çalışmaların tamamı eksik olduğu rahatlıkla ifade
edilebilir.
Avrupamerkezlilik ile ilgili tartışmaları ise, daha
genel olarak medeniyet, kültür ve düşünce tartışmalarının alt başlığı olarak
kabul etmek mümkündür. Bundan dolayı, İslamcılarımızın, milliyetçilerimizin ve
solcularımızın Avrupamerkezliliğe dair eleştiri ve itirazlarını bu kavramlarla
birlikte ele almak zaruridir.
Konuya ilginizi çekmek ve bir nebze de olsa fikir
vermek için, Cumhuriyet Dönemi’nde sosyalist düşünceyi savunanlar arasında önemli
yeri olan Şevket Süreyya Aydemir (Ölümü: 1976)’in 1932 tarihinde yayımladığı bir
makalesinden örnekler vermek istiyorum. Aydemir, Cumhuriyet Dönemi’nin başlarında
Türk inkılabına ideoloji oluşturmaya çalışan Kadro Dergisi’nin kurucularından
ve bu dergi çevresinde oluşan hareketin önde gelenlerinden biridir.
‘İnkılâbın İdeolojisi: ‘Europacentrisme’in Tasfiyesi’
Yazan: Şevket Süreyya
‘Geocentrisme (Dipnot.1: Arzı, kainatın merkezi
telâkki etmek nazariyesi)- beşerin bir telâkki hatası idi ki, bu hatâ, onu bir
ilim haline getiren Batlamyostan, ilim sahası haricine çıkaran ‘Copernic’e
kadar tam on iki asır beşerin idraki üstünde hükmetti. Bütün bu asırlar imtidadınca
arz, hakikatta geniş kâinat sisteminin küçük ve tâbiy bir unsuru olduğu halde,
bu sistemin merkezi ve mihveri gibi sayıldı. Bütün taharriler, bütün hükümler
ve bütün hakikatlar yalnız arzdan itibaren ve yalnız arz içindi.’
‘Europacentrisme (Dipnot.2: Avrupa tarihini cihan
tarihinin merkezi telâkki etmek manasında kullanılmıştır) –yine böyle bir
telâkki hatâsıdır. Fakat bu hatâ muasır Avrupanın bütün içtimaî ilimleri
lâboratuvar mevzuu kılmasına rağmen, beşerin idraki üstünde hâlâ hâkim
bulunmaktadır. Menşeini, daha ilk Yunan ukalasından alan ve zamanımıza kadar
gelen bu telâkkiye göre de, Avrupa tarihi, hakikatta geniş cihan tarihinin
küçük ve tâbiy bir unsuru olduğu halde, bu tarihin mihveri ve merkezi gibi
sayılır. Bütün teharriler, bütün hükümler ve bütün hakikatlar, yalnız Avrupadan
itibaren ve yalnız Avrupa içindir.’
‘Batlamyos arzın haricindekini, arza tâbiy saymakla,
beşer idrakini bir uzun devir için nasıl darlığa ve yanlışlığa mahkûm kılmışsa,
Eurocentrisme de Avrupa haricindekini Avrupaya tâbi kaymakla beşerin tefekkür
tarihinde o kadar geri ve o kadar menfi bir rol oynamıştır’
‘Beşer tarihinin ilk çağ, Orta çağ, Yeni çağ ve Son
zamanlar diye bir takım tarih devirlerine bölünüşü, filvaki çok yenidir.
(Bakınız: Şevket Süreyya (Aydemir), ‘İnkılâbın
İdeolojisi: ‘Europacentrisme’in Tasfiyesi’, Kadro Mecmuası, Sayı: 7, Sayfa: 5, Ankara-1932)
‘Fakat şu da var ki, şimdi bu tasnif, Avrupa
münevverlerinin tarihi telâkkisinde, tarih devirlerini beşer tarihinin değil,
beşer tarihini bu dar ve çerçeveli tarih devirlerinin eseri zannettirecek kadar
yerleşmiş ve mukaddesleşmiştir’
‘Bu tasnifin ilk vasfı, münhasıran Avrupaî, yani
Europacentrik oluşudur. Bu tasnifte cihan tarihinin ve beşerin medenî
inkişafının bütün seyri ve merhaleleri hemen münhasıran, esasen geç başlıyan
Avrupa tarihinin küçük mihveri etrafına alınmış, Avrupa haricinde kalan her şey,
ya Önasya ve Mısır medeniyetleri gibi ‘tekâmülden kalmış birer ihzarî medeniyet
safhası’ sayılmış, yahut Avrupa medeniyetinden evvelki devrin muzlim nisyanına
sürülmüş ve orada inkâr edilmiştir’
(Bakınız: Şevket Süreyya (Aydemir), ‘İnkılâbın
İdeolojisi: ‘Europacentrisme’in Tasfiyesi’, Kadro Mecmuası, Sayı: 7, Sayfa: 6,
Ankara-1932)
‘Avrupa ile başlıyan ve Avrupa ile biten tarih, hem
bir dar ufuk, hem bir yanlış telâkkidir ki, bu dar ufuk ve bu yanlış telâkkide
bizim yerimiz şimdiye kadar, ya tarih ötesine sürülmek, ya medeniyet harici
kalmak olmuştur. Çünkü Avrupalı tarih yazarken, her şeyden evvel kendi
topragında kendi millet oluşunun vekayiini toplar ve bu toplayışta cehti,
evvelâ kendisini toprağının ilk otokton halkı ve kültür müesseselerini, münhasıran
Avrupada tekevvün etmiş sayılan Greco-Romen medeniyetinin bir asîl devamı gibi
göstermektir.’
(Bakınız: Şevket Süreyya (Aydemir), ‘İnkılâbın
İdeolojisi: ‘Europacentrisme’in Tasfiyesi’, Kadro Mecmuası, Sayı: 7, Sayfa: 9,
Ankara-1932)
‘Fakat, bu gösterişin maddî ve manevî temeli şimdi
gün geçtikçe bir az daha sarsılıyor. Şimdiye kadar orijinal bir şey sanılan
‘Yunan mucizesi-Miracle Grec’ Greco-Romen medeniyeti ve saf Germen kanı tahlil
olundukça, bu terkiplerin her şeyden evvel, Avrupalı olmayan unsurları birer
birer tezahür ediyor. On dokuzuncu asrın, o asır âlimine adeta bir din heyecanı
veren mukaddes Aryanizmi gün güçtikçe azalıyor. Bizzat bu dinin mürtedleri
şimdi, beşerin menşeini onun hakikî vatanına irca eden, ilk tekniğin ilk
kültürün, ilk san’atın kaynaklarını Avrupa haricine çıkarmakta ve bu suretle
cihan medeniyetinin cihan mikyasında ve kül halinde izahına imkân veren hakikî
ilim cephesinde yer almaktadır. Bizzat bizim tarihimize veren ve bizzat bizi
alâkadar eden bu büyük fikir hareketinin en yüksek sentezini bizzat Türk
inkılâbının merkezinde bulması ve en yüksek eserini bizzat Türk inkılâpçısının
elinden alması bir tarihî hâdisedir. Çünkü biz, kendi tarihî vekayiimizi
toplarken, haklı olarak, cihan tarihinin en büyük hâdiselerini kendi tarihimizin
içinde buluyor ve bundan gurur duyuyoruz’
‘Türk tarihi, cihan tarihinin başı ve Türk inkılâbı
avrupa tarihinin yirminci asırda inkişafını bulmuş bir tarihî reaksiyonu olmak
itibarile, biz o mazi ile bu halin birbirine bağlanışında geniş bir millî
heyecanın bütün unsurlarını buluyoruz. Bu hareketin kül halinde ve bütün bu
manasile tebarüz ettirilmesi ve ‘millî tarih tezi’mizin bütün usul ve
vasıtalarile her gün bir az daha takviyesi inkılâp münevverliğinin vazifesi ve
borcudur’
(Bakınız: Şevket Süreyya (Aydemir), ‘İnkılâbın
İdeolojisi: ‘Europacentrisme’in Tasfiyesi’, Kadro Mecmuası, Sayı: 7, Sayfa: 10,
Ankara-1932)
---
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.